Wózek kultowy z epoki brązu

Strona główna » Działy » Wirtualne Muzeum » # Spotkania z archeologią » Epoka brązu i wczesna epoka żelaza » Wózek kultowy z epoki brązu

WÓZEK KULTOWY Z EPOKI BRĄZU

W obrębie ekspozycji na stałej wystawie archeologicznej Muzeum poświęconej epoce brązu i wczesnej epoce żelaza, wyróżnia się wózek kultowy znaleziony na  Dolnym Śląsku w miejscowości Kałowice, pow. trzebnicki. Prezentowany egzemplarz jest co prawda kopią (wykonany z brązu oryginał znajduje się w Muzeum Archeologicznym we Wrocławiu), jednak unikatowy charakter tego typu znalezisk zachęca do poświęcenia mu bliższej uwagi. Wózek został odkryty w 1860 roku (wówczas miejscowość nosiła nazwę Ober Kehle) w trakcie orki na jednym z pól położonych w pobliżu północnego stoku Wzgórz Trzebnickich. Jednocześnie wydobyte fragmenty ceramiki sugerują, że mógł być zdeponowany w glinianym naczyniu.

Wózek kultowy z Kałowic, pow. trzebnicki – kopia (fot. A. Jaszczak).

Kolejnych sześć podobnych, w całości zachowanych wytworów odnaleziono jeszcze na Dolnym Śląsku (Pierstnica, pow. milicki - 2 egz.), na Ziemi Lubuskiej (okolice Ośna Lubuskiego) oraz w Niemczech w Brandenburgii  (Burg na Dolnych Łużycach - 2 egz. oraz Eiche-Golm, obecnie w granicach Poczdamu). Wszystkie miejsca odkryć znajdują się na obszarze, który w młodszym odcinku epoki brązu (1350-750 p.n.e.) i wczesnej epoce  żelaza (okres halsztacki, 750-500 p.n.e.) zamieszkiwała ludność tzw. łużyckich pól popielnicowych (określanych wcześniej mianem kultury łużyckiej).

Wózki, stanowiące  niewielkie przedmioty (egzemplarz z Kałowic: dł. 21 cm, szer. osi 16 cm), posiadają porównywalne gabaryty. Pomimo pewnego zróżnicowania łączy je wiele wspólnych cech. Na jednej osi umieszczono dwa lub trzy ruchome, czteroszprychowe koła. Oparto na niej także  tulejkowaty dyszel, rozchodzący się w widełki zakończone spionizowanymi, silnie uproszczonymi ptasimi figurkami, z mniej lub  bardziej wyeksponowanymi dziobami oraz z dołączonymi  u większości poprzecznymi rogami. W jednym przypadku brak jest takiego atrybutu a do dzioba przytwierdzono łańcuszek (wózek z Pierstnicy). Wózki ozdabiają także przyczepione na pionowych sztyftach mniejsze stylizowane figurki ptaszków, rozmieszczone w różnych symetrycznych konfiguracjach na dyszlu bądź osi, jak w dwukołowych egzemplarzach z Pierstnicy.

Skomplikowana forma tych konstrukcji, wymagająca zastosowania wielokrotnego, złożonego procesu odlewniczego świadczy z jednej strony o zaawansowaniu rzemieślniczym wytwórców, z drugiej zaś o ich wyrafinowanym smaku estetycznym. Omawiane wyjątkowe wyroby datowane są na późną epokę brązu (ok. 900-750 p.n.e.) i niewątpliwie odzwierciedlają wysoki poziom rozwoju cywilizacyjnego społeczności zasiedlających w tym czasie tereny środkowego Nadodrza. 

Mapa rozmieszczenia znalezisk wózków dyszlowych z późnej epoki brązu z wybranymi  przykładami (numeracja zgodna z mapą): 1/ Kałowice; 2/ Pierstnica; 3/ Frankfurt n. Odrą-Ośno Lubuskie; 4/ Burg; 5/ Poczdam-Eiche (wg. H. Seger 1931;  A. Hänsel 1997; R. Maraszek 1997); oprac. ryc. I. Marchelak.

Większość wózków jest znaleziskami przypadkowymi, odkrytymi pojedynczo bez innych dodatkowych przedmiotów, niekiedy ukrytymi w naczyniu glinianym, jak w Eiche-Golm oraz zapewne w Kałowicach. Jedynie wózki z Pierstnicy wystąpiły razem z równie unikatowymi dwoma bransoletami mankietowatymi, co nadaje temu zestawowi atrybut skarbu. Całość została umieszczona w jamie w obrębie cmentarzyska położonego w pobliżu zabagnionego terenu. Prawdopodobnie ze strefy cmentarzysk, choć nie jako wyposażenie grobów, pochodzi także większość pozostałych znalezisk, zaś jeden z egzemplarzy z Burg odkryto w torfowisku, należącym w pradziejach do miejsc szczególnie predestynowanych do składania depozytów ofiarnych. Takie lokalizacje wyraźnie wskazują na związek tych urządzeń z rytuałami pogrzebowymi lub innymi praktykami kultowymi. Jeśli chodzi o ich sposób używania pewną wskazówką są znajdujące się w tulejkach dyszli otwory na nity, które służyły do oprawienia uchwytu w postaci drewnianego pręta, co mogłoby sugerować, że wózki toczono po gruncie. Jednak brak na obręczach kół wyraźnych śladów zużycia przywołuje ich alternatywne interpretacje, np. jako oddzielnego sprzętu obnoszonego w trakcie uroczystości czy procesji, bądź elementu zatykanego w większej całości, choćby na drewnianym wozie. 

 

Skarb z Pierstnicy, pow. milicki (wg. H. Seger 1931; R. Maraszek 1997); oprac. ryc. I. Marchelak.

Wraz z młodszymi okresami epoki brązu na rozległych terenach Europy doszło do istotnego przełomu kulturowego związanego z rozpowszechnieniem się w tzw. kulturach pól popielnicowych ciałopalnego obrządku pogrzebowego. W sferze wierzeń obowiązywał wtedy kult solarny, który zdominował starsze, sięgające neolitu wyobrażenia akcentujące kult bóstw płodności i wegetacji. Jego przejawem jest obecna na różnorodnych wyrobach symbolika, do której należą takie motywy jak trykwetr, swastyka, skośny krzyż czy tarcza słoneczna.

Z kultem solarnym łączony jest także motyw ptaka, stanowiący najpowszechniej występującą postać zwierzęcą w plastyce figuralnej tamtych czasów. Symbol ptaka występował w różnych religiach pradziejowych, wiązany był z mitami astralnymi i kosmicznymi, pod jego postacią często wyobrażano duszę zmarłego. W kręgu kultur pól popielnicowych znaczna część wyobrażeń wskazuje na ptaki wodne, obecne  choćby w motywie ilustrującym mit o ciągnionej przez nie barce słonecznej, w bardziej rozbudowanej formie umieszczanym zwłaszcza na naczyniach z blachy brązowej. Jako odrębny motyw, obok wózków kultowych, ptaki pojawiały się także na innych wyrobach z brązu, np. na zapinkach, zawieszkach, amuletach, okuciach rogów do picia czy elementach drewnianych wozów, z których wielu, obok walorów czysto estetycznych, zapewne można przypisać funkcję kultowo-obrzędową.

Poza tym przedstawienie ptaka licznie występowało w wyrobach z gliny, w postaci figurek, często pełniących rolę grzechotek oraz naczyń zoomorficznych, w których niekiedy łączone było z elementami anatomicznymi innych gatunków zwierząt (np. głowy ptaków na korpusach czworonożnych). Taki zabieg, zastosowany także na wózkach dyszlowych, gdzie figurki ptaków uzupełniają rogi bydlęce, wiąże się ze swoistym synkretyzmem religijnym, w którym jedno wyobrażenie zawierało atrybuty lub wręcz uosabiało  personifikacje różnych sił przyrody.

Motyw ptaka na wyrobach metalowych z epoki brązu z obszaru Polski i terenów sąsiednich: A/ naczynia z blachy brązowej z motywem barki słonecznej; B/ okucia elementów wozu; C/ zapinki; D/ dzwoneczek; E/ amulety; F/ gwoździe osi wozu. (A: Biernacice; Przesławice; B: Svijany, Czechy; Heegermühle, Niemcy; C: Kolsko, Miodnica; D: Rataje nad Sázavou, Czechy; E: Miejscowość nieznana, Węgry; Jenzig Niemcy; F: Komjatice, Słowacja; Svijany, Czechy; wg. G. Kossack 1954; M. Gedl 2001; 2004; O. Kytlicová 2007); oprac. ryc. I. Marchelak.

Wózki z obszaru środkowego Nadodrza należą do większej grupy tego typu urządzeń pochodzących z epoki brązu i okresu halsztackiego, odkrywanych w różnych regionach Europy i także łączonych z praktykami funeralnymi. Wśród nich wyróżniają się modele przewożące naczynia, które obok oczywistego wymiaru symbolicznego mogły spełniać także praktyczną rolę podczas ceremonii religijnych (np. przewiezienie skremowanych szczątków; funkcja cysterny na wodę). Do naszych czasów dochowały się przede wszystkim egzemplarze z brązu, choć wykonywano także wózki z gliny, które z pewnością były dużo powszechniejsze, na co wskazują odkrywane ich pojedyncze elementy np. kółka.

Przykłady różnych typów wózków  kultowych z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza: A/ Orăștie, Rumunia; B/ Acholshausen, Niemcy (Bawaria); C/ Strettweg, Austria; D/ Bujoru, Rumunia; E/ Glasinac, Bośnia i Hercegowina; F/ Dupljaja, Serbia (wg. G. Kossack 1954; C. Dima, C. Borangic 2018; Mainfränkisches Museum, Würzburg; Wikipedia.org); oprac. ryc. I. Marchelak.

Modele wozów zapewne nawiązują do obecnej w mitologii indoeuropejskiej idei wozu stanowiącego wehikuł bogów. Są interpretowane jako symbol wędrówki pomiędzy światem żywych i zmarłych, co uzasadniałoby ich rolę w ceremoniach pogrzebowych, pomagających zmarłemu w przedostaniu się w zaświaty, należących do tak istotnych dla społeczności pradziejowych rytuałów przejścia. Często umieszczane na wózkach figurki ptaków wodnych niemalże je uskrzydlają i jako związane z trzema żywiołami – ziemi, wody i powietrza, mogłyby tu stanowić symbol przemieszczania się pojazdu w wielu wymiarach. Na niektórych wózkach pojawiały się jednak także figury ludzkie, jak na słynnym znalezisku ze Strettweg w Austrii, z przedstawieniem procesji ofiarnej. Wyrazem sakralnego znaczenia wozów są również pochówki składane na ich egzemplarzach naturalnej wielkości, charakterystyczne dla bogatych grobów z wczesnej epoki żelaza w kręgu kultury halsztackiej, który obejmował m.in. także obszar Śląska. Przesłanką potwierdzającą rolę wozu jako elementu w obrzędowości   są także występujące na naczyniach ceramicznych sceny narracyjne z jego motywem, które można interpretować jako procesje religijne.

 

oprac. mgr Ireneusz Marchelak

 

 

Ilość wyświetleń: 214